H ίδια η λέξη αλγόριθμος, η θεμελιώδης έννοια της πληροφορικής και η βάση της σύγχρονης τεχνητής νοημοσύνης προ-έρχεται από το λατινοποιημένο όνομα (Algorith-mi) του μουσουλμάνου Πέρση μαθηματικού al-Khwarizmī, ενω η λέξη άλγεβρα απο τον όρο al-jabr του βιβλίου του με τίτλο "al-Kitab al-Mukhta-sar fi Hisab al-Jebr wal-Muqabala", που σημαίνει «Το Εγχειρίδιο των Υπολογισμών με Αποκατά-σταση και Εξισορρόπηση». Οι δύο πυλώνες της συγχρονης υπολογιστικής σκέψης φέρνουν, κυ-ριολεκτικά, ισλαμική υπογραφή.
Συνεισφορά στα μαθηματικά και στη μηχανική
Ο al-Khwarizmi, βασικός στον Οίκο της Σοφίας στη Βαγδάτη στο πρώτο μισό του 9ου αιώνα, συνδύασε τις γνώσεις του απο τον Ευκλείδη και την Ινδική Αριθμητική και κατάφερε να δώσει και νόνες, βήματα για την λύση αλγεβρικών εξισώ σεων μέχρι το δεύτερο βαθμό. Υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής του ινδικού συστήματος αρίθμη-σης (0-9), της θεσιακής αξίας και του μηδενός (αραβ. sifr, «κενό»). Κατάφερε έτσι να καθιερώ σει τη χρήση των ινδικών ψηφίων στον ισλαμικό κόσμο, που μετα πέρασε και στην Ευρώπη. Έτσι μπορούμε σήμερα να εκφράσουμε αριθμούς όχι Η μόνο μέχρι το 9 αλλά οποιοδήποτε μέγεθος χρησιμοποιώντας τα ίδια ψηφία.
Η συνεισφορά και τα προχωρήματα της Ισλα-μικής Αναγέννησης είναι πλούσια και στην μηχα νική. Οι αδελφοί Βanū Mūς (9ος αιώνας, Βαγδά-τη) αποτυπώνουν στο "Kitab al-Hiyal", που ση μαίνει "Βιβλίο των Ευφυών Μηχανών", την κατασκευή και λειτουργία μηχανων που περιλαμβάνουν, βαλβίδες μονής/διπλής κατευθυνσης, ελεγκτές ανάδρασης και εναν αυτόματο αυλητή (υδρόργανο με εναλλάξιμους σωλήνες) που θεωρείται απο τις πρώτες προγραμματιζόμενες μη-χανές. Βασίστηκαν εν μέρει στον Ήρωνα και τον Φίλωνα με πολλές πρωτότυπες συνεισφορές,
O al-Jarari (1136-1206) αρχιμηχανικός στην αυ-λή των Αρτουκίδων στο Ντιγιαρμπακίρ (ιστορικά γνωστό ως Άμιδα) στο "Kitab fi ma'rifat al-hiyal al-handasiyya" που σημαίνει "Βιβλίο της γνώσης των ευφυών μηχανών" περιγράφει 50 συσκευές σε έξι κατηγορίες, υδραυλικά ρολόγια, σκεύη για πόση, συσκευές πλυσίματος χεριών, συντρι-βάνια και μουσικά αυτόματα, μηχανές άντλησης με νερού και διάφορα άλλα. Μέσα από το έργο του εισήγαγε το εκκεντροφόρο άξονα και τον στρο-φαλοφόρο. Στους σύγχρονους κινητήρες εσωτε-ρικής καύσης, τα δύο αυτά εξαρτήματα συνερ-γάζονται στενά με ηλεκτρονικά συστήματα για μέγιστη απόδοση και χαμηλούς ρύπους. Ο μετα-φραστής και ιστορικός τεχνολογίας Donarld R. Hill γράφει για το κύρος του al-Jarari:
"Είναι ανεκτίμητη η σημασία του έργου του αλ-Τζαράρι στην ιστορία της μηχανικής. Παρέχει πληθώρα οδηγιών για το σχεδιασμό, την κατα-σκευή και τη συναρμολόγηση μηχανών."
Ο ισλαμικός πολιτισμός, η επιστήμη και οι ρίζες του αλγορίθμου
Η Ισλαμική Αναγέννηση ήταν στη καρδιά της μεταφοράς, της επεξεργασίας και της εξέλιξης της αρχαίας γνώσης στο σύγχρονο κόσμο. Ο Οί-κος της Σοφίας στη Βαγδάτη αποτέλεσε το πιο σημαντικό "σπίτι" της διανόησης τη χρυσή επο-χή του Ισλαμισμού. Το Μεταφραστικό κίνημα ήταν ένα από τα πιο εντυπωσιακά πνευματικά φαινόμενα της ιστορίας. Μια συστηματική προ-σπάθεια με διαθρησκευτικό και πολυεθνικό χα-ρακτήρα για να μεταφερθεί όλη η διαθέσιμη επι-στημονική και φιλοσοφική γνώση της αρχαιότη-τας στα αραβικά. Μουσουλμάνοι, Χριστιανοίι και Σαβαίοι λόγιοι συνεργάζονταν κάτω από ισλαμι κή πολιτική προστασία σε αυτό το τεράστιας σημασίας εγχείρημα. Ένας άλλος καθοριστικός παράγοντας σε όλη αυτή τη προσπάθεια ήταν ότι η τεχνολογία παραγωγής χαρτιού περνάει από την Κίνα στον ισλαμικό κόσμο με το πρώτο εργαστήρι στη Σαμαρκάνδη. Χωρίς φθηνό χαρτί, σε αντίθεση με την ακριβή περγαμηνή της Ευρώπης, η μαζική αντιγραφή και διάδοση των χειρόγραφων δεν θα ήταν δυνατή στην ίδια κλίμακα.
Το πέρασμα από τη Μέση Ανατολή στη Δύση
Η γνώση όμως δεν έμεινε φυλακισμένη στη Βαγδάτη. Τον 11ο και 12ο αιώνα, καθώς η χρι-στιανική Ευρώπη επεκτεινόταν νότια στην Ιβηρι-κή χερσόνησο, βρέθηκε ξαφνικά κληρονόμος μιας τεράστιας βιβλιοθήκης γνώσης που δεν είχε τρόπο να διαβάσει. Όταν το 1085 o Alfonso VI της Καστίλης κατέλαβε το Τολέδο, δεν κατέστρεψε τις αραβικές βιβλιοθήκες της πόλης. Τις κληρονόμησε, μαζί με έναν πληθυσμό μουσουλ-μάνων, εβραίων και αραβόφωνων χριστιανών ικανών να τις διαβάσουν. Γεννήθηκε έτσι η άτυ-πη Σχολή Μεταφραστών του Τολέδο, όπου για δύο αιώνες λόγιοι τριών θρησκειών δούλεψαν μαζί, μεταφράζοντας πρώτα προφορικά από τα αραβικά στην ισπανική δημώδη γλώσσα και έπει-τα γραπτά στα λατινικά, τη γλώσσα της ευρω-παϊκής επιστήμης.
Στο σταυροδρόμι αυτό εργάστηκε ο Gerard of Cremona, ο σημαντικότερος μεταφραστής του Τολέδο, στον οποίο αποδίδονται περίπου ογδόν-τα μεταφράσεις. Λέγεται μάλιστα πως ταξίδεψε ως εκεί αποκλειστικά αναζητώντας την «Αλμαγέστη» του Πτολεμαίου, την οποία δεν έβρισκε πουθενά στην Ευρώπη παρά μόνο στην αραβική της εκδοχή. Το 1145, στη Σεγκόβια, ο Robert of Chester μετέφρασε στα λατινικά την Άλγεβρα του al-Khwarizmi, χρονιά που η ιστορία των μα-θηματικών τοποθετεί τη «γέννηση» της ευρωπαϊ κής άλγεβρας. Μέσα από αυτές τις μεταφράσεις πέρασαν στη Δύση όχι μόνο η άλγεβρα και οι ιν-δοαραβικοί αριθμοί, αλλά και ο ίδιος ο Αριστοτέ-λης, μέσω των αραβικών σχολίων του Ibn Rushd(Averroes), αλλάζοντας για πάντα την πορεία της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας.
Το δίδαγμα αυτής της διαδρομής δεν είναι απλώς ότι η γνώση ταξίδεψε από την Ανατολή στη Δύση, αλλά πώς ταξίδεψε: μέσα από συνεργασία που αγνοούσε τα θρησκευτικά σύνορα.
Στη Βαγδάτη, μουσουλμάνοι μεταφραστές δού-λευαν δίπλα-δίπλα με τον Χριστιανό Hunayn ibn Ishaq και τον Σαβαίο Thabit ibn Qurra. Στο Τολέ-δο, το ίδιο μοτίβο επαναλαμβανόταν με μου-σουλμάνους, εβραίους και χριστιανούς λογίους να συνεργάζονται για να περάσει η ίδια γνώση από τη μία γλώσσα στην άλλη. Η επιστήμη, δη-λαδή, δεν κινήθηκε παρά protoselidaefimeridion.gr φορές, αλλά μέσα από την υπεμβαση τους, μια ιστορική πραγματικότητα που η σημερινή ισλα-μοφοβική αφήγηση, εστιάζοντας αποκλειστικά στη σύγκρουση, επιλέγει να αγνοεί.
Επιστημονικά αντίδοτα στην ισλαμοφοβία
Η ιστορία αυτή δεν είναι απλώς ακαδημαϊκή περιέργεια, είναι πολιτικό όπλο ενάντια σε μια αφήγηση που θέλει το Ισλάμ εγγενώς ασύμβατο με την επιστήμη, τη λογική, τη πρόοδο, την απε-λευθέρωση. Κάθε φορά που κάποιος γράφει κώδικα, τρέχει έναν αλγόριθμο ή μιλά για τεχνητή νοημοσύνη, χρησιμοποιεί εργαλεία που η διαδρομή τους περνά από τη Βαγδάτη και το Τολέδο, από μουσουλμάνους, εβραίους και χριστια-νούς λογίους που δούλεψαν μαζί. Η υπενθύμιση αυτής της ιστορίας δεν είναι νοσταλγία είναι αντίδοτο σε μια αφήγηση «σύγκρουσης πολιτισμών» που χρειάζεται να διαγράψει αυτή ακρι-βώς τη μνήμη για να επιβιώσει.
Είναι επομένως εξοργιστικό να βλέπουμε τους ίδιους ανθρώπους που έχτισαν τις περιουσίες τους πάνω σε αυτή ακριβώς την κληρονομιά (αλγόριθμοι, λογισμικό, τεχνητή νοημοσύνη) να πρωτοστατούν σήμερα στη διάδοση ισλαμοφο-βικού μίσους.
Ο Elon Musk, ιδιοκτήτης μιας πλατφόρμας που βαφτίστηκε πάνω στην έννοια του αλγορίθ-μου, έχει μετατρέψει το Χ σε μηχανή ενίσχυσης ισλαμοφοβικού περιεχομένου: από τη συστημα-τική προβολή αφηγημάτων για «grooming gangs» που στοχοποιούν συλλογικά τη μουσουλ-μανική κοινότητα της Βρετανίας, μέχρι τη χρη-ματοδότηση και προβολή φιγούρων της ακροδε-ξιάς. Ο άνθρωπος που πούλησε στον κόσμο το όραμα μιας «ουδέτερης», «ορθολογικής» τεχνη-τής νοημοσύνης δεν έχει ιδέα ή δεν τον ενδιαφέ-ρει ότι η ίδια η λέξη «αλγόριθμος» τιμά έναν μουσουλμάνο λόγιο του 9ου αιώνα. Η άγνοια αυ-τής της ιστορίας δεν είναι αθώα· είναι προϋπό-θεση για να λειτουργήσει η ρητορική μίσους που πουλάει.
Η ιστορία του αλγορίθμου θυμίζει ότι η γνώση, ο πολιτισμός και η επιστήμη χτίστηκαν μέσα από συνεργασία και όχι το διαχωρισμό. Καιρός να διαγράψουμε μια και καλή από την ανθρώπινη ιστορία την έννοια του ρατσισμού.
Δημήτρης Τσώλης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου