ΤΟ ΜΗΧΑΝΟΠΟΙΕΙΟΝ / ΝΑΥΠΗΓΕΙΟΝ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗ [1860]

Το πρώτο ατμοκίνητο σιδηρουργείο και καθεκλοποιείο του εκ Κωνσταντινουπόλεως εμπόρου Γεωργίου Βασιλειάδη (1811-1892) ιδρύθηκε στον Πειραιά του 1860 (κατ'άλλους το 1859) στις ανατολικές παρυφές του ερημικού τότε λόφου του Καραβά, στη σημερινή οδό Παλαμηδίου πλησίον της συμβολής με την οδό Θηβών, πλησίον της πλινθοκεραμοποιίας Δηλαβέρη. Ο Βασιλειάδης, από την αρχή της δραστηριότητάς του στον κλάδο εκδήλωσε την πρόθεση να αναλάβει"κάθε είδους εργασία εκ χυτού και σφυρήλατου σιδήρου μέχρι ατμομηχανών". Ταυτόχρονα, δεσμευόμενος να δώσει εργασία σε πολλά εργατικά χέρια αμφοτέρων φύλων, ο Βασιλειάδης διεκδίκησε από το κράτος ατέλεια στις εισαγωγές των αναγκαίων για τη λειτουργία του σιδηρουργείου πρώτων υλών. Η αρχική επένδυση του Γεωργίου Βασιλειάδη, ο οποίος διέθετε μια αρκετά αξιόλογη περιουσία από τις προγενέστερες εμπορικές δραστηριότητές του, κατά την πρώτη περίοδο της λειτουργίας του εργοστασίου του, έφθασε στις 260.000 δραχμές. Κατά τη διάρκεια αυτής της πρώτης περιόδου λειτουργίας, από το έτος ίδρυσης μέχρι και το 1868, έτος κατά το οποίο έλαβε χώρα μια καταστρεπτική πυρκαγιά, το εργοστάσιο του Βασιλειάδη παρήγαγε πλήθος γεωργικών εργαλείων (άροτρα, αρδευτικές μηχανές, ελαιοπιεστήρια, σκαλιστήρια, εκκοκιστικές μηχανές), κιγκλιδώματα, ναυπηγικά είδη κ.α. ενώ το ξυλουργικό τμήμα κατασκεύαζε το απαραίτητο ξύλινο τμήμα των εργαλείων και καρέκλες. Την ίδια εποχή, το εργοστάσιο του Βασιλειάδη, του οποίου το σιδηρουργείο αλλά και το καθεκλοποιείο διευθύνονταν από Γάλλους μηχανικούς, εισήγαγε τις απαραίτητες για τη λειτουργία του πρώτες ύλες τόσο από την Ελλάδα όσο και από χώρες του Εξωτερικού (Αγγλία, Γαλλία, Τουρκία) και πωλούσε τα παραγόμενα προϊόντα κατά συντριπτική πλειοψηφία εντός της ελληνικής επικράτειας με μια ελάχιστη εξαγωγική κίνηση προς την Τουρκία. 

Το εργοστάσιο του Βασιλειάδη στη θέση Καραβάς

Το καλοκαίρι του 1867, ο Ημερήσιος Τύπος γράφει σχετικά με το εργοστάσιο του Βασιλειάδη τα παρακάτω: 

Μεταξύ των εν Πειραιεί εργοστασίων διαπρέπει ιδίως το των Κυρίων Γ. Βασιλειάδου και Σας. του οποίου συνοπτικήν περιγραφήν δίδομεν κάτωθεν.

Καθεκλοποιείον και σιδηρουργείον Πειραιώς

Το μόνον του είδους του καθ'άπασαν την Ανατολήν εργοστάσιων των κ.κ. Γ. Βασιλειάδου και Σας. το μεγίστην τιμήν περιποιούν εις την Ελλάδα εσυστήθη το 1861 και παρά πάσαν προσδοκίαν αριθμεί ήδη έκτον έτος υπάρξεως. Λέγομεν κάτα πάσαν προσδοκίαν, διότι εκ των πολλών του βιομηχανικού τούτου κλάδου εις διαφόρους της Ελλάδος πόλεις ιδρυθέντων καταστημάτων, ουδέν άλλο δυστυχώς ηδυνήθη να ανθέξη κατά της φυσικής των Ελλήνων προς την βιομηχανίαν καταφοράς. Ας ενθυμηθώσιν οι Πειραιείς το υελουργείον, το εργοστάσειον της ζακχάρεως και άλλα πλείστα τοιαύτα εργοστάσια. Σύγκειται εκ ξυλουργείου, εις το οποίον κατασκευάζονται διάφορα καθίσματα αμιλλώμενα επαξίως προς τα της Γαλλίας. Διαφόρων ειδών ατμοκίνητοι πρίονες εκπλήττοντες τον θεατήν διά την μεγάλην των ταχύτητα σχίζουσιν ως φύλλα πράσσου διάφορα ξύλα μεγάλα και μικρά αποτελούντα τα διάφορα τεμάχια των καθισμάτων. Ποικίλα άλλα ξυλουργικά εργαλεία μας εξέπληξαν επισκεφθέντας το εργοστάσιον. Εις το σιδηρουργείον κατασκευάζονται και επισκευάζονται παντός είδους μηχαναί, ωραίοι εξώσται εκ χυτού σιδήρου και παν άλλο είδος σιδηρουργική εργασία ουδόλως δεν παραλλάσσουν των εξ Ευρώπης άλλοτε ερχομένων. 

Τα εν τω σιδηρουργείω κατασκευαζόμενα μηχανάς κλπ. ως και την κίνησιν της ατμομηχανής και των ατμοκίνητων εργαλείων επιτηρούσιν ο κ. Α. Γ. Διαμαντίδης, μέλος της εταιρείας και οι αξιέπαινοι νέοι Ν.Θ. Βλάγκαλης και Π.Γ.Ελευθεριάδης, αυτοδίδακτοι μηχανικοί του εργοστασίου καταγινόμενοι επιτυχώς και εις τα μηχανικά σχέδια. Ο αριθμός των εν αυτώ εργαομένων εξ αμφοτέρων των φύλλων έφθασεν άλλοτε μέχρι των 300, αλλ'ένεκα των δυσχερών περιστάσεων περιωρίσθη εις 150, εξ ων 50 κοράσια καταγίνονται εις το πλέξιμον των καθισμάτων. 

Γεώργιος Βασιλειάδης

Πάντος επαίνου άξιοι είναι οι κύριοι Γ. Βασιλειάδης και Συν. καταβαλόντες πάντα κόπον προς υπεστήριξιν του εθνοφελούς εργοστασίου των, του οποίου τα προϊόντα επηνέθησαν εις την Παγκόσμιον έκθεσιν. Εν Ευρώπη τα τοιαύτα εργοστάσια απολαμβάνουσι παρά των κυβερνήσεων μέγιστα προνόμια τούτο μιμούμεναι και αι ημέτεραι κατά καιρούς κυβερνήσεις είναι δίκαιον να συνδράμωσι την εθνικήν βιομηχανίαν δια προνομίων κλπ. 

Τον ίδιο χρόνο (1867), ο Βασιλειάδης καταφέρνει και εφευρίσκει ένα νέο είδος ελαιοπιεστηρίου ενώ κατασκευάζει μια ατμομηχανή την οποία εξέθεσε στη Διεθνή Έκθεση του 1867 στο Παρίσι. Στις 12 Ιουνίου του 1868 όμως, μια μεγάλη πυρκαγιά καταστρέφει ολοσχερώς το εργοστάσιο του Βασιλειάδη με τις ζημίες να υπολογίζονται στις 600.000 δραχμές. Κατόπιν συντονισμένων ενεργειών του τότε Δημοτικού Συμβουλίου της πόλης του Πειραιά που απαρτιζόταν κυρίως από μεγαλεμπόρους, βιομηχάνους και επιφανείς προσωπικότητες του τόπου και με τη συνδρομή των πιέσεων του τοπικού Τύπου, το ελληνικό κράτος μέσω σχετικού νομοσχεδίου το οποίο έγινε αποδεκτό από τη Βουλή ενίσχυσε την επιχείρηση του Βασιλειάδη με δάνειο 200.000 δραχμών "επί τόκω μη υπερβαίνοντι τα 8 τοις εκατόν ετησίως και επί τω αποκλειστικώ σκοπώ της ανιδρύσεως του αυτού εργοστασίου εν πλήρει ενεργεία" (ΦΕΚ 03.01.1869). 

Πράγματι, με τη συνδρομή της κρατικής επιχορήγησης / δανείου, ο Βασιλειάδης θα επανιδρύσει το εργοστάσιο, δίχως βέβαια το καθεκλοποιείο το οποίο αντικαταστάθηκε από ένα μικρό ξυλουργικό τμήμα ενώ στο προϋπάρχων σιδηρουργείο, το οποίο πλέον διεύθυνε ο μηχανικός Ν.Θ. Βλάγκαλης, προστέθηκε και ένα χυτήριο, με τη συνολική νέα επένδυση να υπολογίζεται περί τις 500.000 δραχμές. Το εργοστάσιο του Βασιλειάδη, υπό τη νέα του μορφή, με μικρότερο εργατικό δυναμικό παρουσίασε μια αξιοσημείωτη και αυξανόμενη παραγωγική δραστηριότητα κατασκευάζοντας δυο ατμομηχανές για το Δήμο Πειραιώς "προς ανύψωσιν των υδάτων της πόλης", ένα εργοστάσιο-ελαιοτριβείο στην Άμφισσα και αναλαμβάνοντας πλήθος κατασκευών ατμομηχανών για διάφορα εργοστάσια ανά την ελληνική επικράτεια. 

Στα 1870, το εργοστάσιο του Βασιλειάδη αποτελούσε μια μοναδική για τα ελληνικά δεδομένα επιχείρηση, με τεχνικό εξοπλισμό αποτελούμενο από 26 εργαλειομηχανές, η οποία κάλυπτε σε μεγάλο βαθμό πολλές από τις ανάγκες σε μηχανές και εργαλεία στου τομείς της γεωργίας, της βιομηχανίας, της ναυπηγικής και των δημοσίων έργων. Αξιοσημείωτο επίσης το γεγονός πως στο εργοστάσιο του Βασιλειάδη "ανδρώθηκαν" αρκετοί μηχανικοί οι οποίοι αργότερα ακολούθησαν το δικό τους δρόμο ιδρύοντας δικά τους μηχανουργεία στον βιομηχανικό Πειραιά. 

Στα μέσα της δεκαετίας του 1870, στον Ημερήσιο Τύπο της εποχής δημοσιεύονταν διαφημιστικές καταχωρήσεις, όπως οι παρακάτω, στις οποίες παρουσιάζονταν εκτενείς και αναλυτικοί κατάλογοι με τα διάφορα μηχανήματα που υπήρχαν ετοιμοπαράδοτα στις αποθήκες του Βασιλειάδη στον Πειραιά ενώ ιδιαίτερη μνεία γινόταν σε διάφορα μέρη της Ελλάδος όπου υπήρχαν ήδη μηχανήματα και εργαλεία παραγωγής του εργοστασίου του Βασιλειάδη αλλά και στο εξωτερικό (Λάρισα, Βόλο και Θεσσαλονίκη, τότε εκτός των συνόρων του ελληνικού κράτους).

Το 1875, στον Οδηγό του Μιλτιάδη Μπούκα, καταγράφεται το Μηχανουργείο του Γ. Βασιλειάδη, κατά τη θέση Καραβά, ως εξής: "Ιδρυθέν κατά το πρώτον τοιούτον εν Ελλάδι κατά το 1860, περιελάμβανεν Ξυλουργείον, Καθεκλοποιείον και Σιδηρουργείον. Αποτεφρωθέν δε τον Ιούλιον του 1868 ανιδρύθη το επιόν έτος τη Συνδρομή της Κυβερνήσεως με την εξής μεταβολην, εγκαταλείφθη το Καθεκλοποιείον και περιωρίσθη εις το Ξυλουργείον και Μηχανουργείον, ούτινος ετριπλασιάσθησαν τα μηχανικά εργαλεία και προσετέθη νέος κλάδος η λεβητοποιία, τοιοτοτρόπως δε κατέστη πλήρες και τέλειον μηχανουργικόν κατάστημα, εν ω εκτελείται παν είδος μηχανικής εργασίας, και κατασκευάζονται ποικίλα μηχανήματα από των απλουστάτων μέχρι ατμομηχανών, εξυπηρετεί δε ιδίως την γεωργίαν, ναυτιλίαν, μεταλλουργίαν και την εν γένει βιομηχανίαν. Εν αυτώ εργάζονται εν όλω 160 πρόσωπα. Ο κύριος Γ. Βασιλειάδης, ετιμήθη το 1866 δια του Αργυρού Σταυρού του Σωτήρος, εις την Παγκόσμιον έκθεσιν των Παρισίων το 1867 έλαβεν δυο επαίνους, εις την έκθεσιν των Ολυμπίων του 1870 δυο χρυσά βραβεία Α' και Β' τάξεως, 2 Αργυρά Α' και δυο επαίνων, εις την εν Βιέννη δε του 1873 δίπλωμα αναγνωρίσεως."

Διαφημιστική Καταχώρηση Μηχανοποιείου Γ. Βασιλειάδου - 1876

Διαφημιστική Καταχώρηση Μηχανοποιείου Γ. Βασιλειάδου - 1877

Το 1888, η ανάγκη περαιτέρω επεκτάσεως των εργασιών της επιχείρησης και η αναζήτηση νέων κεφαλαίων οδήγησε στην μετατροπή της επιχείρησης σε ανώνυμη εταιρία υπό την ονομασία Ελληνικόν Μηχανοποιείον "Βασιλειάδης" με τη σύμπραξη του Γεωργίου Βασιλειάδη, των υιών του αλλά και άλλων σπουδαίων οικονομικών παραγόντων του τόπου εκείνης της εποχής. Εκείνη την εποχή το εργοστάσιο του Βασιλειάδη απασχολούσε περί τους 240 εργάτες και είχε εγκατεστημένη ισχύ (ατμομηχανή) 60 ΗΡ. Μετά το θάνατο του Γεωργίου Βασιλειάδη, η διεύθυνση της εταιρίας πέρασε στα χέρια του υιού του Βασίλειου Βασιλειάδη.

Βασίλειος Βασιλειάδης

Το Ελληνικόν Μηχανοποιείον "Βασιλειάδης", ως ανώνυμη εταιρία επέκτεινε τις κτιριακές εγκαταστάσεις του, εμπλούτισε τον μηχανολογικό του εξοπλισμό και διεύρυνε τον κύκλο εργασιών του αναλαμβάνοντας έργα τόσο του Δημοσίου όσο και του ιδιωτικού τομέα. Ενδεικτικά αναφέρουμε τη μετασκευή των θωρηκτών "Ύδρα" και "Σπέτσες" αλλά και την κατασκευή της πρώτης εν Ελλάδι ατμάμαξας - με την ονομασία "Ελληνίς" - για λογαριασμό των Σιδηροδρόμων Αττικής, 

Ατμομηχανή "Ελληνίς" (1900) - Πηγή: Wikipedia

Στα τέλη του 19ου αιώνα / αρχές του 20ου αιώνα (1898-1901), η κλιμακούμενη πρόοδος των Ελλήνων εφοπλιστών και της ελληνικής ατμοπλοΐας με την ταυτόχρονη αύξηση των αναγκών στον κλάδο της ναυπηγικής οδήγησε τη διοίκηση της εταιρίας στην αγορά ενός μεγάλου παραλιακού γηπέδου (οικοπέδου), εντός των ορίων του νέου προλιμένα Πειραιώς, για την ίδρυση ενός νέου μεγάλου ναυπηγικού και μηχανουργικού συνεργείου. Έτσι λοιπόν, μετά την ολοκλήρωση της κατασκευής και τη λειτουργία του Σιδηροδρομικού Σταθμού Λαρίσης Πειραιά (Αγίου Διονυσίου), την επέκταση του λιμανιού και την κατασκευή των μόνιμων δεξαμενών του λιμανιού, ξεκίνησε τη λειτουργία του το ναυπηγείο του Βασιλειάδη, υπό τη διεύθυνση του Β. Βασιλειάδη, σε μια έκταση δίπλα στον σημερινό λιμενοβραχίονα (μώλο) του Κράκαρη, σημείο στο οποίο λειτούργησε το ναυπηγείο μέχρι και το έτος 1963. Στο ίδιο σημείο, δίπλα στο ναυπηγείο, ιδρύθηκε και μηχανοποιείο / μηχανουργείο και άλλες μονάδες παραγωγής σε αντικατάσταση του εργοστασίου του Καραβά. 

Στην παρακάτω λεπτομέρεια, από μεταγενέστερο - μεταπολεμικό χάρτη, έχει επισημανθεί με χρώμα η θέση των εγκαταστάσεων των Ναυπηγείων Βασιλειάδου, πλησίον του μώλου Κράκαρη και του Εργοστασίου των Λιπασμάτων. 

Λεπτομέρεια από χάρτη του κεντρικού λιμένος Πειραιώς (1948) - Πηγή ΟΛΠ

Στο παρακάτω δίγλωσσο επιχρωματισμένο επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αιώνα παρατηρούμε μια άποψη των εγκαταστάσεων των Ναυπηγείων Βασιλειάδου:

Στο παρακάτω ασπρόμαυρο δίγλωσσο επιστολικό δελτάριο το νεωλκείο του Ναυπηγείου Βασιλειάδου στην ακτή του λιμένος Πειραιώς, διαμέσου του οποίου επιτυγχανόταν η ανέλκυση/καθέλκυση των πλοίων.

Στην παρακάτω διαφημιστική καταχώρηση από τον Ημερήσιο Τύπο του έτους 1902, η Ανώνυμος Εταιρία "Ελληνικόν Μηχανοποιείον και Ναυπηγείον Βασιλειάδης" εν Πειραιεί προβάλλεται ως το "αρχαιότερον, μεγαλείτερον και τελειώτερον εις το είδος του καθ'όλην την Ελλάδα και Ανατολήν, ιδρυθέν τω 1859."

Στον Πλήρη Οδηγό του Πειραιώς του 1906-1907, το Ελληνικόν Μηχανοποιείο και Ναυπηγείον "Βασιλειάδης" καταγράφεται με έδρα στην οδό Παλαμηδίου, ολίγο έξωθεν του 'Α Εργοστασίου Ρετσίνα. Το δε Ναυπηγείον Βασιλειάδηκαταγράφεται "εν τη αριστερά του εισπλέοντος τον λιμένα θέσει".

Ο Πειραιώτης φωτογράφος Αναστάσιος Γαζιάδης φωτογραφίζει την επίσκεψη του Υπουργικού Συμβουλίου της Κυβερνήσεως στο Ελληνικό Ναυπηγείο "Βασιλειάδης":

Σε αντίστοιχο Οδηγό του έτους 1912, το Μηχανοποιείον του Βασιλειάδη καταγράφεται ως η μοναδική επιλογή για ανέλκυση πλοίου στον Πειραιά στη θέση Κρεμμυδαρού, ως λεβητοποιείο, ως μηχανουργείο και ως ναυπηγείο.

Διαφημιστικές καταχωρήσεις από τον Ημερήσιο Τύπο του έτους 1913:

Διαφημιστική καταχώρηση  από τον Ημερήσιο Τύπο του έτους 1915: 

Το 1916, σε έτερο Οδηγό του Πειραιώς, καταγράφεται η Μηχανική Εταιρεία "Βασιλειάδης" (Δεξαμενή Καθαρισμού Πλοίων, και Λεβητοποιίας) και το Μηχανουργείον "Βασιλειάδης" (Ναυπηγείο, Ρολά και Τροχαλίες). 

Στην παρακάτω αεροφωτογραφία του κεντρικού λιμένος Πειραιώς, διακρίνονται σε πρώτο πλάνο, πλησίον του λιμενοβραχίονα, οι εγκαταστάσεις των Ναυπηγείων Βασιλειάδου.

Πειραιάς - 1915

Παρακάτω παρουσιάζεται τίτλος μιας μετοχής της Ανωνύμου Μετοχικής Εταιρίας Ελληνικόν Μηχανοποιείον και Ναυπηγείον "Βασιλειάδης". Στο άνω μέρος του τίτλου ξεχωρίζει η μορφή του ιδρυτή Γεωργίου Βασιλειάδη:

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, το 1924, στην Ελλάδα καταγράφονταν επίσημα 56 μηχανουργικές επιχειρήσεις οι οποίες διέθεταν μια συνολική εγκατεστημένη ισχύ 1.074 ΗΡ. Σχεδόν το ένα τρίτο της προαναφερόμενης ισχύος βρισκόταν στο μηχανουργείο Βασιλειάδη.

Το Ελληνικόν Μηχανοποιείον και Ναυπηγείον "Βασιλειάδης" πέρασε στα χέρια της εφοπλιστικής οικογενείας Εμπειρίκου κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου. Στον παρακάτω γενικό ισολογισμό του έτους 1936 ο υπογράφων ως Πρόεδρος του Δ.Σ. Λεωνίδας Α. Εμπειρίκος υπήρξε ο πατέρας του λογοτέχνη Ανδρέα Εμπειρίκου:

Οι βομβαρδισμοί του λιμένος Πειραιώς κατά τον 'Β Παγκόσμιο Πόλεμο είχαν ως έναν από τους κύριους στόχους το Ναυπηγείο και κατέστρεψαν μέρος των εγκαταστάσεων ενώ κατά την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα, οι εγκαταστάσεις των Ναυπηγείων επλήγησαν από διαδοχικές ανατινάξεις στα πλαίσια της γενικότερης στοχευμένης καταστροφής του κεντρικού λιμένος Πειραιώς. 

Οκτώβρης 1944

Αξιοσημείωτο το γεγονός ότι μέχρι και την έναρξη του Πολέμου τα Ναυπηγεία Βασιλειάδου αποτελούσαν τη μεγαλύτερη ναυπηγοεπισκευαστική μονάδα της χώρας. Μεταπολεμικά (αρχές δεκαετίας του 1950) η παρακμάζουσα επιχείρηση απορροφήθηκε από την Ανώνυμη Έλληνική Εταιρία Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων του Μποδοσάκη. 

Έτος 1963

Το 1963, οι εγκαταστάσεις των Ναυπηγείων Βασιλειάδου στο κεντρικό λιμάνι του Πειραιά πωλήθηκαν στον Οργανισμό Λιμένος Πειραιώς (ΟΛΠ). Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 (1969-1970) ο χώρος των πρώην Ναυπηγείων του Βασιλειάδη διαμορφώθηκε με την κατασκευή κρηπιδώματος. 

Ημερήσιος Τύπος 1969-1970

Σήμερα ως ανάμνηση αυτής της μακροχρόνια ιστορικής διαδρομής μιας πραγματικά πρωτοποριακής επιχείρησης του ενδόξου βιομηχανικού Πειραιά του 19ου αιώνα απομένει μονάχα η ονομασία της ακτής Βασιλειάδου. 

Πηγές:

• "Πειραιάς 1835-1870", Βάσιας Τσοκόπουλος, Εκδόσεις Καστανιώτη
• Οδηγός του Πειραιώς του 1901, Γ. Βώκος
• "Piraeus: From Porto Leone to the Manchester of the Orient", Liza Micheli, Editions Dromena, 1989
• Εμπορικός, Γεωγραφικός και Ιστορικός Οδηγός των Πλείστων Κυριοτέρων Πόλεων της Ελλάδος του έτους 1875, Μιλτιάδου Μπούκα, Τύπος "Ελληνικής Ανεξαρτησίας", Αθήνα, 1875
• Ν. Μπελαβίλας, «Μηχανοποιείο και Ναυπηγείο “Γ. Βασιλειάδης”» στο Ε. Μαίστρου, Δ. Μαυροκορδάτου, Γ. Μαχαίρας, Ν. Μπελαβίλας (επιμ.), Λ. Παπαστεφανάκη, Γ. Πολύζος, Ανώνυμη Ελληνική Εταιρεία Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων (1909-1993), Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, Αθήνα 2007.
• Η Εξέλιξη του Λιμένος Πειραιώς κατά τον 20ο Αιώνα - Εκατό Χρόνια Ανάπτυξης (1911-2011), Οργανισμός Λιμένος Πειραιώς
• http://www.elzoni.gr/html/ent/962/ent.35962.asp
• Wikipedia
• Προσωπική Έρευνα - Ημερήσιος Τύπος